Khu thương mại tự do là gì? Các khu thương mại tự do tại Việt Nam

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang có nhiều chuyển dịch, Khu thương mại tự do (Free Trade Zone – FTZ) ngày càng được xem là mô hình quan trọng nhằm thu hút đầu tư, thúc đẩy thương mại và nâng cao năng lực cạnh tranh. Vậy khu thương mại tự do là gì? Việt Nam hiện có những khu thương mại tự do nào? Cùng Global Land tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới

 

I. Khu thương mại tự do là gì?

Khu thương mại tự do (Free Trade Zone – FTZ) là khu vực được Nhà nước quy định với cơ chế quản lý đặc thù, tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động nhập khẩu, lưu trữ, gia công, chế biến, đóng gói, sản xuất và tái xuất hàng hóa.

Một trong những điểm nổi bật của mô hình FTZ là cơ chế thuế và hải quan linh hoạt. Hàng hóa từ nước ngoài có thể được đưa vào khu thương mại tự do để lưu kho hoặc thực hiện các công đoạn xử lý, gia công mà chưa phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế như khi đưa trực tiếp vào thị trường nội địa. Nghĩa vụ thuế được thực hiện khi hàng hóa được đưa ra khỏi FTZ và nhập vào thị trường trong nước theo quy định.

Trong trường hợp hàng hóa sau khi gia công, chế biến được tái xuất sang thị trường quốc tế, doanh nghiệp có thể được hưởng các cơ chế miễn, giảm hoặc ưu đãi thuế theo quy định áp dụng tại từng FTZ. Đây là yếu tố giúp doanh nghiệp tiết giảm chi phí và nâng cao tính linh hoạt trong hoạt động sản xuất, thương mại và logistics.

Ví dụ về hoạt động trong khu thương mại tự do

Một doanh nghiệp nhập khẩu linh kiện điện tử từ Nhật Bản vào FTZ tại Việt Nam để lắp ráp thành sản phẩm hoàn chỉnh có thể phát sinh hai hướng xử lý:

Trường hợp 1: Đưa hàng vào thị trường nội địa

Sau khi hoàn thành quá trình gia công, lắp ráp, nếu sản phẩm được đưa ra khỏi FTZ để tiêu thụ tại Việt Nam, doanh nghiệp phải thực hiện các nghĩa vụ thuế và thủ tục liên quan theo quy định đối với hàng hóa nhập khẩu vào thị trường nội địa.

Trường hợp 2: Tái xuất ra nước ngoài

Nếu sản phẩm sau khi gia công, lắp ráp được xuất khẩu sang một quốc gia khác, doanh nghiệp có thể tận dụng cơ chế ưu đãi của FTZ đối với hoạt động tái xuất, qua đó tối ưu chi phí sản xuất, lưu kho và logistics.

Nhờ cơ chế quản lý và chính sách thương mại đặc thù, khu thương mại tự do có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng quốc tế, đặc biệt đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, lắp ráp, logistics, xuất nhập khẩu và thương mại quốc tế.

II. Các khu thương mại tự do tại Việt Nam

1. Khu thương mại tự do Đà Nẵng

Ngày 26/6/2024, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 136/2024/QH15, cho phép thí điểm thành lập Khu thương mại tự do Đà Nẵng. Đây được xem là bước triển khai mô hình FTZ tại Việt Nam, hướng tới xây dựng một không gian thuận lợi cho hoạt động sản xuất, thương mại, logistics và thu hút đầu tư quốc tế.

Đà Nẵng được lựa chọn nhờ lợi thế về vị trí địa lý và hạ tầng kết nối, đặc biệt với cảng nước sâu Liên Chiểu, sân bay quốc tế Đà Nẵng và hành lang kinh tế Đông – Tây. Cùng với nền tảng công nghiệp và dịch vụ hiện có, khu thương mại tự do được kỳ vọng góp phần tăng cường kết nối Đà Nẵng với chuỗi cung ứng khu vực và quốc tế, đồng thời phát triển thành điểm sản xuất, logistics và trung chuyển hàng hóa.

Theo định hướng, Khu thương mại tự do Đà Nẵng có quy mô khoảng 1.881 ha, được bố trí tại các vị trí không liền kề và phát triển nhiều nhóm chức năng, gồm:

• Khu sản xuất và logistics;
• Khu thương mại – dịch vụ;
• Khu công nghiệp công nghệ số, công nghệ thông tin và đổi mới sáng tạo;
• Các khu chức năng khác theo quy định của pháp luật.

Với mô hình đa chức năng, FTZ Đà Nẵng hướng tới tạo lập môi trường thuận lợi cho sản xuất, logistics, thương mại quốc tế và các ngành công nghệ cao, qua đó mở rộng dư địa thu hút doanh nghiệp và dòng vốn đầu tư vào khu vực miền Trung.

Bản đồ 7 vị trí quy hoạch các phân khu chức năng của FTZ Đà Nẵng

2. Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ

Sau khi Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu sáp nhập với TP. Hồ Chí Minh, khu vực này đang được định hướng phát triển theo mô hình đô thị – công nghiệp – logistics quy mô lớn. Trong đó, Khu thương mại tự do (FTZ) Cái Mép Hạ được kỳ vọng trở thành một đầu mối quan trọng, góp phần tăng cường liên kết chuỗi giá trị và kết nối thương mại quốc tế.

Phối cảnh FTZ Cái Mép Hạ

Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ có quy mô gần 3.800 ha, nằm tại phường Tân Phước, TP. Hồ Chí Minh và gắn với hệ thống cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải. Với lợi thế cảng biển nước sâu và mạng lưới logistics, khu vực này được xác định là một trong những đầu mối quan trọng trong hệ thống vận tải và logistics quốc gia, quốc tế.

Theo Nghị quyết số 260/2025/QH15, FTZ Cái Mép Hạ được định hướng gồm 3 khu chức năng chính:

• Khu chức năng 1 – Đầu mối giao thông vận tải: rộng hơn 1.735 ha, gồm hệ thống cảng biển hiện hữu, bến cảng container Cái Mép Hạ, cảng bến thủy nội địa và Ga Cái Mép Hạ thuộc tuyến đường sắt Biên Hòa – Vũng Tàu.
• Khu chức năng 2 – Kho bãi logistics và công nghiệp: rộng hơn 1.178 ha, bao gồm khu phía Nam Khu công nghiệp Cái Mép và Trung tâm logistics Cái Mép Hạ.
• Khu chức năng 3 – Công nghiệp công nghệ cao, đô thị và dịch vụ: rộng hơn 850 ha, định hướng phát triển các ngành công nghệ cao, đô thị – dịch vụ, đồng thời chú trọng không gian xanh và phát triển tín chỉ carbon rừng.

Với sự kết hợp giữa cảng nước sâu, logistics, công nghiệp và dịch vụ, FTZ Cái Mép Hạ được kỳ vọng tạo thêm động lực phát triển cho khu vực phía Nam, tăng khả năng kết nối chuỗi cung ứng và hỗ trợ TP. Hồ Chí Minh mở rộng vai trò trong mạng lưới logistics và thương mại quốc tế.

3. Khu thương mại tự do Hải Phòng

Với lợi thế là cảng cửa ngõ quốc tế quan trọng của miền Bắc, Hải Phòng đang từng bước phát triển mô hình Khu thương mại tự do (FTZ) nhằm tăng cường năng lực logistics, sản xuất và kết nối chuỗi cung ứng quốc tế.

III. Ý nghĩa của khu thương mại tự do

Ưu đãi	Ý nghĩa
Miễn thuế nhập khẩu nguyên liệu và máy móc; miễn thuế xuất khẩu khi tái xuất hàng hóa ra nước ngoài.	Giảm giá thành sản phẩm, tăng sức cạnh tranh của hàng hóa trên thị trường toàn cầu.
Hàng hóa có thể được lưu giữ trong FTZ mà không giới hạn thời gian chờ đợi thời điểm thị trường thuận lợi.	Tối ưu hóa quản trị tồn kho, giảm áp lực tài chính cho doanh nghiệp trong các chu kỳ kinh tế biến động.
Áp dụng các quy trình hải quan điện tử, một cửa, giảm thiểu ma sát trong giao dịch và vận tải logistics.	Rút ngắn thời gian giải phóng hàng, tăng tốc độ luân chuyển vốn và hiệu suất của chuỗi cung ứng.
Cho phép các hoạt động gia công, chế biến sâu để tạo ra giá trị gia tăng ngay tại khu vực phi thuế quan.	Thu hút các ngành công nghiệp phụ trợ và công nghệ cao, nâng cấp vị thế trong mạng lưới giá trị toàn cầu.

Khối doanh nghiệp FDI hiện đóng góp khoảng 70% giá trị xuất khẩu của Việt Nam, nhưng mức độ liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước vẫn còn hạn chế. Trong bối cảnh đó, Khu thương mại tự do (FTZ) có thể tạo ra môi trường thuận lợi để gia tăng tỷ lệ nội địa hóa và phát triển các công đoạn có giá trị gia tăng cao ngay tại Việt Nam.

Thay vì chủ yếu nhập khẩu nguyên liệu, linh kiện rồi xuất khẩu sản phẩm, doanh nghiệp có thể tận dụng cơ chế và chính sách ưu đãi của FTZ để thực hiện thêm các hoạt động chế biến, gia công và hoàn thiện sản phẩm trong nước. Qua đó, giá trị gia tăng được tạo ra tại Việt Nam có thể được nâng cao, đồng thời mở rộng cơ hội tham gia của các doanh nghiệp nội địa vào chuỗi cung ứng.

Bên cạnh đó, các FTZ như Cái Mép Hạ và Đà Nẵng được định hướng gắn với những lĩnh vực có tiềm năng phát triển trong tương lai như chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) và logistics xanh. Đây có thể trở thành nền tảng để thu hút các dự án công nghệ, đồng thời tạo điều kiện cho doanh nghiệp trong nước tiếp cận công nghệ, tiêu chuẩn và phương thức vận hành theo thông lệ quốc tế.

Về dài hạn, sự phát triển của FTZ không chỉ hướng đến thu hút vốn đầu tư mà còn có thể góp phần nâng cao năng lực sản xuất, tăng giá trị gia tăng trong nước và thúc đẩy sự liên kết giữa doanh nghiệp FDI với hệ sinh thái doanh nghiệp Việt Nam.

Xem thêm các bài viết khác của Global Land TẠI ĐÂY

GLOBAL LAND